Năm 2025 là năm có nhiều sự kiện đặc biệt với những dấu ấn đột phá của công cuộc đổi mới – một cuộc cải cách lớn về thể chế hành chính quốc gia. Trong bối cảnh đó, ngành Tư pháp hướng tới kỷ niệm 80 năm ngày thành lập với một tâm thế tự hào, quyết tâm thực hiện các mục tiêu mới.

Nhân kỷ niệm 80 năm ngày thành lập ngành Tư pháp Việt Nam, xin trân trọng giới thiệu bài viết của đồng chí Vũ Thị Lệ Hằng – Tỉnh ủy viên, Bí thư Đảng ủy, Giám đốc Sở Tư pháp trên cơ sở tham khảo những tư liệu quý giá của Bộ Tư pháp và các nghiên cứu từ thực tiễn cơ quan Tư pháp địa phương trong giai đoạn đầu vận hành mô hình chính quyền địa phương 2 cấp.

Tự hào khai sinh cùng Chính quyền dân chủ nhân dân

Ngày 28/8/1945, trong cao trào Cách mạng tháng Tám, Chính phủ lâm thời của nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa do Chủ tịch Hồ Chí Minh lãnh đạo ra Tuyên cáo trước Quốc dân đồng bào về việc thành lập Nội các Thống nhất quốc gia. Nội các gồm 13 Bộ, trong đó có Bộ Tư pháp do ông Vũ Trọng Khánh làm Bộ trưởng. Ngày 28/8/1945 đã trở thành dấu mốc đánh dấu sự ra đời, khai sinh nền tư pháp của một nước Việt Nam mới. Bộ trưởng Bộ Tư pháp đã cùng các thành viên khác của Chính phủ lâm thời ký tên dưới Bản Tuyên ngôn độc đọc tại Quảng trường Ba Đình ngày 2/9/1945. Ngày 07/11/1995, Thủ tướng Chính phủ đã ban hành Quyết định 715-TTg về Ngày truyền thống ngành Tư pháp - ngày 28/8 hằng năm.

Ngày 30/11/1945, Bộ trưởng Bộ Tư pháp Vũ Trọng Khánh ban hành Nghị định số 37 - Nghị định đầu tiên về tổ chức Bộ Tư pháp với những chức năng, nhiệm vụ cơ bản đặt nền móng cho cơ quan Tư pháp trung ương hoạt động.

Ngày 19/7/1946, Chủ tịch Chính phủ Việt Nam Dân chủ cộng hòa ban hành Sắc lệnh số 130/SL quy định về thể thức thi hành mệnh lệnh hoặc bản án của Tòa án. Ghi nhận sự kiện này, năm 2013, Thủ tướng Chính phủ đã quyết định lấy ngày 19/7 hàng năm là Ngày truyền thống Thi hành án dân sự.

Ngày 09/11/1946, Quốc hội khóa I, tại Kỳ họp thứ 2 đã thông qua Hiến pháp đầu tiên của nước Việt Nam trong đó có nhiều điều liên quan trực tiếp đến công việc tư pháp. Năm 2012, Quốc hội đã thông qua Luật Phổ biến, giáo dục pháp luật, lấy ngày 9 tháng 11 hằng năm là Ngày Pháp luật nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam nhằm tôn vinh Hiến pháp, pháp luật, giáo dục ý thức thượng tôn pháp luật.

Khắc ghi lời Bác dạy, kiên cường đi qua hai cuộc kháng chiến

Ngày 29/12/1946, trong bối cảnh Toàn quốc kháng chiến (Kháng chiến toàn quốc bùng nổ ngày 19/12/1946), Bộ trưởng Bộ Tư pháp ban hành Thông lệnh số 12/NV-CT về tổ chức tư pháp trong tình thế đặc biệt.

Tháng 2/1948, Chủ tịch Hồ Chí Minh gửi thư cho Hội nghị Tư pháp toàn quốc lần thứ IV (diễn ra từ ngày 25-27/2/1948 tại An toàn Khu Việt Bắc). Trong thư, Chủ tịch Hồ Chí Minh đặc biệt nhấn mạnh: “...Các bạn là những người phụ trách thi hành pháp luật. Lẽ tất nhiên các bạn cần phải nêu cái gương “Phụng công, thủ pháp, chí công vô tư” cho Nhân dân noi theo”.

Tháng 5/1950, Chủ tịch Hồ Chí Minh đến thăm và nói chuyện với Hội nghị học tập tư pháp trung ương (tổ chức tại xã Minh Thanh, huyện Sơn Dương, tỉnh Tuyên Quang, trụ sở của Bộ Tư Pháp từ 1949 - 1950); từ năm 2010, nơi đây trở thành "địa chỉ về nguồn" của Bộ, ngành Tư pháp. Về trách nhiệm của cán bộ tư pháp, Bác nói: “Nghĩ cho cùng, vấn đề tư pháp, cũng như mọi vấn đề khác, trong lúc này, là vấn đề ở đời và làm người.”.

Ngày 22/5/1950, Sắc lệnh 85-SL cải cách bộ máy tư pháp và luật Tố tụng do Chủ tịch Hồ Chí Minh ký. Bộ máy Tư pháp sau đó được định hình tại Nghị định số 48-NĐ/P2 ngày 10/5/1952 của Bộ trưởng Bộ Tư pháp về tổ chức cơ quan trung ương Bộ Tư pháp; Thông tư số 506-TTg ngày 26/10/1957 của Thủ tướng Chính phủ ban hành về việc tổ chức các cơ quan pháp chế. Điểm nhấn của Sắc lệnh 85-SL là làm thay đổi về chất của công tác tư pháp chính là sự vận dụng lý luận Mác-Lênin vào thực tiễn cách mạng Việt Nam, làm sâu sắc hơn bản chất Nhân dân của hệ thống tòa án và nền tư pháp trong chế độ mới.

Ngày 14/7/1960, Quốc hội khóa II, tại Kỳ họp thứ nhất, đã thông qua Luật Tổ chức Hội đồng Chính phủ. Theo Luật này, trong Hội đồng Chính phủ không có Bộ Tư pháp. Trong suốt 20 năm tiếp theo, công tác tham mưu về pháp luật và xây dựng pháp luật của Chính phủ do ngành Pháp chế đảm trách. Ở miền Nam, đến năm 1969, Chính phủ Cách mạng lâm thời Cộng hòa miền Nam Việt Nam ra đời. Bộ Tư pháp là một trong 9 Bộ của Chính phủ lâm thời.

Sau khi đất nước thống nhất, Ủy ban Pháp chế đã tiếp nhận bàn giao công việc của Bộ Tư pháp thuộc Chính phủ Cách mạng Lâm thời. Dù trong hoàn cảnh nào, cán bộ ngành Tư pháp cũng luôn mang trong tâm lời căn dặn của Bác, bền bỉ đi qua những năm tháng gian lao của hai cuộc kháng chiến trường kỳ.

Tái thành lập gắn với mục tiêu xây dựng Nhà nước pháp quyền XHCN và trọng trách hoàn thiện thể chế

Tháng 11/1981, trên cơ sở Nghị quyết của Bộ Chính trị, Bộ Tư pháp được tái thành lập theo Nghị định số 143-HĐBT ngày 22/11/1981 của Hội đồng Bộ trưởng. Hệ thống tư pháp trong cả nước gồm có Bộ Tư pháp, Sở Tư pháp cấp tỉnh, Ban Tư pháp ở cấp huyện và Ban Tư pháp ở cấp xã.

Xác định xây dựng Nhà nước pháp quyền XHCN Việt Nam là cốt lõi của công cuộc đổi mới, năm 2005, Bộ Chính trị ban hành 2 nghị quyết quan trọng: Nghị quyết số 48-NQ/TW ngày 24/5/2005 về chiến lược xây dựng và hoàn thiện hệ thống pháp luật Việt Nam đến năm 2010, định hướng đến năm 2020; Nghị quyết số 49-NQ/TW ngày 02/6/2005 về chiến lược cải cách tư pháp đến năm 2020. Các nghị quyết này đã tạo cơ sở chính trị, là định hướng và chiến lược xuyên suốt cho Bộ, ngành Tư pháp tham mưu với Quốc hội, Chính phủ, chính quyền các cấp xây dựng và hoàn thiện hệ thống pháp luật của đất nước đồng bộ, thống nhất, khả thi, công khai, minh bạch, trọng tâm là hoàn thiện thể chế kinh tế thị trường định hướng XHCN, xây dựng Nhà nước pháp quyền XHCN Việt Nam của Nhân dân, do Nhân dân và vì Nhân dân; đẩy mạnh cải cách tư pháp.

Tiếp đó, ngày 9/11/2022, Tổng Bí thư Nguyễn Phú Trọng đã ký ban hành Nghị quyết số 27-NQ/TW về “tiếp tục xây dựng và hoàn thiện Nhà nước pháp quyền XHCN Việt Nam trong giai đoạn mới”. Nghị quyết đề cập một cách toàn diện, đầy đủ mô hình Nhà nước pháp quyền XHCN Việt Nam đang và sẽ tiếp tục xây dựng, hoàn thiện trong thời gian tới; tạo cơ sở chính trị, pháp lý quan trọng cho công tác xây dựng và tổ chức thi hành pháp luật của ngành Tư pháp.

Trong bối cảnh mới của cuộc cách mạng sắp xếp, tinh gọn, ngày 26/02/2025, Chính phủ ban hành Nghị định số 39/2025/NĐ-CP quy định chức năng, nhiệm vụ, quyền hạn và cơ cấu tổ chức của Bộ Tư pháp với 22 nhóm nhiệm vụ, trong đó đặc biệt chú trọng công tác tham mưu xây dựng thể chế.

Ngày 30/4/2025, Tổng Bí thư Tô Lâm đã ký ban hành Nghị quyết số 66-NQ/TW về đổi mới công tác xây dựng và thi hành pháp luật đáp ứng yêu cầu phát triển đất nước trong kỷ nguyên mới. Ngày 17/5/2025, Quốc hội đã thông qua Nghị quyết số 197/2025/QH15 về một số cơ chế, chính sách đặc biệt tạo đột phá trong xây dựng và tổ chức thi hành pháp luật.

Có thể nói, đây là thời điểm công tác thể chế được tập trung tổng lực một cách sâu sắc, toàn diện, trọng tâm trên các phương diện lãnh đạo, chỉ đạo. Minh chứng rõ nét nhất là tinh thần khẳng định tại Nghị quyết số 66-NQ/TW: Đổi mới căn bản công tác xây dựng và thi hành pháp luật là nội dung cốt lõi, nền tảng cho tiến trình xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam trong kỷ nguyên mới. Nghị quyết được đánh giá là lời hiệu triệu cho một cuộc cải cách thể chế sâu sắc, nhằm xây dựng một hệ thống pháp luật hiện đại, thực chất, vì Nhân dân phục vụ, đồng thời tạo ra động lực bền vững cho công cuộc xây dựng đất nước Việt Nam giàu mạnh, dân chủ, công bằng và văn minh trong thế kỷ XXI. Tinh thần đó đã khiến cho Nghị quyết số 66-NQ/TW được khẳng định là một trong số "bộ tứ chiến lược" để đưa đất nước vươn mình, cất cánh trong kỷ nguyên mới.

Dấu ấn Tư pháp Thái Nguyên qua những mốc son lịch sử

Triển khai Nghị định số 143/HĐBT, ngày 09/4/1982, UBND tỉnh Bắc Thái (nay là tỉnh Thái Nguyên) đã ban hành Quyết định số 87-QĐ/UB thành lập Sở Tư pháp tỉnh Thái Nguyên là cơ quan chuyên môn của UBND tỉnh.

Đến năm 1997, khi thực hiện chủ trương tách tỉnh Bắc Thái thành Thái Nguyên và Bắc Kạn, Sở Tư pháp tỉnh Thái Nguyên tiếp tục tổ chức và hoạt động trên cơ sở Quyết định số 87-QĐ/UB; Sở Tư pháp tỉnh Bắc Kạn được thành lập trên cơ sở Quyết định số 12/QĐ-UBND ngày 09/01/1997 của UBND tỉnh Bắc Kạn; chức năng nhiệm vụ phù hợp với thực tiễn, yêu cầu sau chia tách.

Cũng như nhiều địa phương khác trong cả nước, Sở Tư pháp Thái Nguyên và Bắc Kạn đều nỗ lực thực hiện nhiệm vụ để từng bước khẳng định vai trò, vị thế của ngành, nhiều lần được tặng cờ thi đua của ngành Tư pháp và UBND tỉnh, bằng khen của Bộ trưởng Bộ Tư pháp và Chủ tịch UBND tỉnh. Năm 2004 Sở Tư pháp Thái Nguyên được tặng Bằng khen của Thủ tướng Chính phủ; được Chủ tịch nước 3 lần tặng Huân chương lao động vào các năm 2005 (hạng Ba), 2012 (hạng Nhì), 2022 (hạng Nhất). Đó là kết quả của những năm tháng miệt mài phấn đấu bằng sự tự hào về những mốc son lịch sử và cả những bài học kinh nghiệm sâu sắc để xây dựng ngành lớn mạnh, làm nên bề dày lịch sử của cơ quan Tư pháp địa phương hai tỉnh Thái Nguyên và Bắc Kạn.

Năm 2025, cùng chung quyết tâm trong cuộc kiến thiết thể chế quản trị hành chính đất nước, Bộ, ngành Tư pháp nằm trong số những bộ ngành được giữ lại trong cơ cấu bộ máy hành chính thuộc Chính phủ và UBND tỉnh một lần nữa khẳng định vai trò của ngành Tư pháp với những thách thức mới, nhiệm vụ mới.

Mô hình chính quyền địa phương 2 cấp đi vào hoạt động đòi hỏi rất nhiều nguồn lực để vận hành, nhưng trên tất cả cần có bệ đỡ và cánh tay nối dài của thể chế. Nghị quyết số 66-NQ/TW là dấu mốc rất quan trọng trong quá trình xây dựng và phát triển của ngành Tư pháp. Những yêu cầu và nhiệm vụ mà Nghị quyết đặt ra vừa cho thấy vai trò, đồng thời là trách nhiệm trong việc xây dựng, hoàn thiện thể chế, pháp luật, tháo gỡ những "điểm nghẽn của điểm nghẽn" để đất nước phát triển bứt phá, bước vào kỷ nguyên mới, kỷ nguyên phát triển hùng cường. Bắt tay triển khai Nghị quyết số 66-NQ/TW, toàn ngành đồng lòng quyết tâm để một lần nữa khẳng định chủ trương “đầu tư cho thể chế là đầu tư cho phát triển” không phải là khẩu hiệu, mà đó là cam kết cần được hiện thực hóa.

80 năm một chặng đường xây dựng và trưởng thành – vinh dự dấu mốc 80 năm của ngành Tư pháp là dịp trùng khớp với nhiều sự kiện trọng đại của đất nước. Trong không khí tự hào hướng tới kỷ niệm 80 năm ngày thành lập nước Việt Nam; chào mừng đại hội Đảng các cấp tiến tới Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ XIV, Sở Tư pháp tỉnh Thái Nguyên giai đoạn mới sau sáp nhập luôn sẵn sàng để đón nhận mọi nhiệm vụ được giao với tâm thế và trách nhiệm cao nhất, góp phần thực hiện các nhiệm vụ chính trị của tỉnh Thái Nguyên, nhiệm vụ quản lý nhà nước lĩnh vực ngành Tư pháp. Nhiệm vụ nặng nề, trách nhiệm lớn lao càng cần hơn nữa sự quyết tâm, đoàn kết, chủ động, sáng tạo; nâng cao hơn nữa chất lượng trong công tác tham mưu góp phần xây dựng tỉnh Thái Nguyên phát triển, bền vững./.